MLINOVI KOJI MELJU, PUTEVI KOJI SPAJAJU – HU-SRB

prekogranični tematski put pod znakom mlinova i vetrenjača

(PUT MLINOVA)

Identifikacija projekekta: HUSRB/1602/31/0252

Kiškun Muzej lokane samouprvave grada Kiškunfeleđhaza

Partneri u projektu: 

  • Neprofitna Kft. ONTE, Nacionalni spomen-park istorije Opustaser
  • Lokalna samouprava županijskog grada Hodmezevašarhelj
  • Lokalna samouprava Opštine Orom (Mesna Zajednica Orom)
  • Narodni muzej Kikinda

Ukupan budžet projekta: 514.852,14 EUR

Iznos sredstava Evropske unije (IPA): 437.624,31 EUR

Početak projekta: 1. mart 2018. godine

Kraj projekta: 29. februar 2020. godine

 

Putem mlinova

 

Karakteristični tipovi mlinova za južni deo Panonske nizije, kao što su suvače i vetrenjače, od davnina su oblikovali krajolik ovog područja. Uzrok ovome je bio da je geografsko područje u velikoj meri nepogodno za izgradnju mlinova na vodeni pogon. Suvače su se koristile i u srednjem veku na ovom području, ali  osvanja  turskog carstva su dovela do napuštanaja ovih prostora od strane njihovih žitelja, pa je tako prestao i razvoj izgradnje mlinova. Od kraja XVIII. veka ponovnim naseljavanjem sve više raste i broj suvača, a od kraja XIX. veka pojavljuju se i vetrenjače.

Kod suvača se u osnovi mehanizmi pokreću pomoću ljudske ili živiotinjske snage. Na osnovu raznih zapisa možemo sa sigurnošću tvrditi da su na našem području već u XVI. i XVII. veku postojale suvače. U celoj Panonskoj niziji je bio raprostanjen tip, tzv. ”panonske”  suvače. Najatraktivniji deo ovih objekata je bio veliki centalni prostor zvano kolo, povezano sa „paocima” sa centralnim stubom, koji je bio pokriven trskom ili biber crepom, i slemenska konstrukcija piramidnog oblika koju su držali jaki drveni stubovi ili i zidani stubovi. U kružnom prostoru se okretao veliki točak za čije „paoke” je bila vezana životinja i  okretao je  centralni stub zvani „pop”. Sa ovim prostorom je bio neposredno povezan i mlinski prostor, koji je u većini slučajeva imao karakterističan kameni prolaz.

Vetrenjače u Evropi su bili mlinovi sa vertkilno obrtnim krilima. Karakteristično je bilo za ove tipove mlinova da su se krila nalazila na skoro horizontalnoj osovini, preuzetu energiju su prenosile sa prenosnikom na vertikalnu osovinu, koja već obrtno kretanje prosleđuje do mehanizma koji pomaže obrtno kretanje mlinskih kamena.

U Evropi su postojala dva tipa  vetenjača. Vetrenjače sa tornjem gradile su se zajedno sa mlinarskom kućom, koju su gradili od čvrstog materijala, na kojoj su se samo krov ili krila mogla usmeravati prema vetru. Materijal im je bio najćešče kamen, cigla, ali u Panoskoj niziji nekad se gradilo i od naboja. Imale su nekoliko nivoa. Na gornjem nivou, na pokretnom krovu se nalazio mehanizam koji je pretvarao horizontalnu kružnu energiju u vertikalnu. Na sledećem nivou je obično bio zupčasti prenos, a ispod su bili mlinski kamenovi koji su se  obično nalazili u prizemlju. Mlinovi su se  mogli razlikovati po konstrukciji, jer su postojali oni sa  donjim i oni sa gornjim pogonom.

Oni sa donjim pogonom su bili manji mlinovi, a najčešće su bili zastupljeni na Panonskoj niziji, a dosta često su pravljeni i od naboja. Naziv su dobili po tome koji je položaj zupčanika koje prenose kretanje u odnosu na mlinske kamenove. Ako su kamenovi na prvom nivou, a vreteno je sa donje strane pokretalo gornji kamen, zvale su se vetrenjače sa donjim pogonom.

Vetrenjače sa gornjim pogonom obično su imale četiri nivoa, a gradili su ih kako od cigle, tako i od naboja. I ovaj tip je funkcionisao po sličnom principu, ali ovde jedan veliki vodoravni zupčanik nalazi se iznad mlinskih kamenova i gornji kamen se obrće sa  gornje strane, znači on je sa gornjim pogonom. Kod ovih mlinova  „Pop”  ide samo do trećeg nivoa, i tu se na njemu nalazi vertikalni točak, tzv. brzi točak, koji okreće kamenove. Mlevenje se odvija na prvom nivou, tu postoje kameni žljebovi koji su obično pokriveni korom drveta i mlevene žitarice, brašno je stizalo u prizemlje. Na drugom nivou su mehanizmi za pretvaranje kružnog kretanja, a na trećem se pretvara horizontalna energija preuzeta od strane krila (jarbola) u vertikalnu.

U Mađarskoj, kao i u većem delu Panonske nizije većina vetrenjača je bila sa donjim pogonom, tek kasnije su se razvili i postali popularni oni sa gornjim pogonom u koje se stavi sito razne veličine, i tako su se vlasnici mlinova trudili da opstanu u trci i da budu konkurentni i kad su se pojavili mlinovi na parni pogon.

Veliki doprinos izgradnji i razvoju kako suvača, tako i vetrenjača imali su drvorezbari, mlinski tesari, čiji se doprinos nije ogledao samo u izradi drvenih konstrucija, već su zahvaljujući svom drvorezbarskom znanju i veštinama ukrasili i unutrašnjost mlinova. Zahvaljući ovome mađarske vetrenjače Panonske nizije su postale jedinstvene, koje i dan danas sa ponosom pokazuju veštine drvorezbara i mlinskih tesara sa područja Kiškuna.